Atsotitzak eta esaera zaharrak

Atsotitzak eta esaera zaharrak
Tximistatik atera eta ostotsera erori Zakarditik atera eta sasian sartu Sasitik atera eta lahar tartean sartu Mandoa saldu eta astoa erosi Gurutze arina utzi eta pisuagoa hartu
Otsoa artzain
Ez du mingainean herdoilik
-Faltak
Geure faltak bizkarrean, besteen faltak aurrean Besteren buruko zorria dakusa, eta ez bere lepoko zerria
-Adiskide & etsai
Adiskidetako hobea da etsaitako baino
Askoren astoa goseak hil
-Eza
Eza, harria baino gogorragoa
-Putza & puzkerra
Putza izan eta puzkerra nahi Ez izan eta bai uste
-Gezurra
Gezurra esan nuen Getarian, ni baino lehen zen atarian Gezurra esan nuen etxean, ni baino lehen zen kalean Gezurrak adarrak laburrak ditu
-Txoria eskuan
Hobe da txori bat eskuan ehun hegan baino Ez utzi joaten eskuko txoria, airekoen menturan
-Entzun eta isil
Entzun eta isil, baiezko biribil
-Odolkiak ordainetan
Odolkiak ordainetan (izaten dira)
-Axuririk ederrena
Axuririk ederrena txintxarririk gabe Jokalaririk hoberena pilotarik gabe

Perpausak lantzeko 2

1.- Arratsaldez etorri ezean, ezingo dugu joan.
2.- Asko gustatzen zait garagardoa, hala ere, ardoa edanen dut.
3.- Bost euroko billetea oso txiki eta itsusia da.
4.- Ez da Gasteizen egon, baina oso ongi ezagutzen du.
5.- Ez duzue jolastea maite, ezta ikustea ere.
6.- Gaur ikusitako mutila oso ongi ezagutzen dudala uste dut.
7.- Ikusi duzun ala ez jakin nahi dut.
8.- Internet gustoko dut asko ikasten dudalako.
9.- Mikel deitzeko esan diot.
10.- Mikelek gaur goizean zazpi liburu berri irakurri ditu.
11.- Zu etorri bezain laster joanen naiz.
12.- Zuk tontakeriak esan arren, ez zara batere berregarria.

Perpausak lantzeko 1

Ez zuen etorriko zenik esan, hala ere, denak geunden horren esperoan. Garaiz ailegatuko ote zen galdetzen nion neure buruari eta hala izan zedin nahi nuen. Izan ere, gutxitan ikusten da horren planta ona duen mutilik, horren itxuroso dabilenik. -Aukera izanez gero nirekin dantzatzeko eskatuko diot. Hori da. Sartzen delarik eskutik oratu eta dantzan jarriko dut. Hori lortze aldera, ordea, esfortzu handia egin behar nuen, ni bezain ederrak ez izanagatik, beste hamaika zeuden-eta nik agertu asmoa bere egin gogoz. Dena den, hain naiz liraina non ez duen hautatzeko tenorean dudarik izanen.

SUBJUNTIBOA

Subjuntiboko adizkiak osatzeko gida modukoa
 1. Subjuntiboko adizkiak osatzeko beti *ezan (nor-nork, nor-nori-nork) eta *edin (nor, nor-nori) aditz laguntzaileak erabiltzen dira: dezagun / diezazuegun // dadin / dakion.
2. Nor-nori eta nor-nori-nork sailetako adizkiak eratzeko nor eta nor-nork sailetakoak ezagutu behar dira.
3. Morfemen hurrenkera indikatibokoa bera da: dut, diot → dezadan → diezaiodan / nuen, nion → nezan → niezaion; zuen, zizun → zezan → ziezazun.
 4. Aintzat hartu behar da subjuntiboan adizki guztiek dutela -n bukaeran, izan orainaldikoak, izan iraganaldikoak.
 5. Nor-nork-etik abiaturik, honela osatzen dira nor-nori-nork-eko adizkiak:
5.1. Adizkiaren barreneko -eza- aditz erroa beti -ieza- bilakatzen da: (du-) deza- → dieza-. Beraz, eman dizuet → (eman deza-da-n) → eman d-ieza-zue-da-n / eman didate → (eman d-eza-te-n) → eman d- ieza-da-te-n / eman genizun → (eman geneza-n) → eman gen-ieza-zu-n.
 5.2. Kontuan hartu nor-nori-nork sailean, datiboa hari edo haiei denean, aurredatiboko -i- marka sartzen dela, -o- eta -e-ren aitzinean: eman diot → (eman dezadan) → eman d-ieza-i-o-da-n / eman zion → (eman zezan) → eman z-ieza-i-o-n baina eman zizun → eman z-ieza-zu-n.
 6. Nor sailetik nor-nori-ekoak sortzeko datiboaren morfemaren aurretik -kiaurredatiboa sartu beharra da, aditz erroaren ondotik. Beti *edin ibiltzen da: zait (da + niri) → dadin → *da-di-ki-da-n → da-i-ki- da-n → dakidan / nintzaion (nintzen + hari) → nendin → *nen-di-ki-o-n → nenki-o-n.
7. Aintzat hartu behar da zu bigarren pertsonari doazkion adizkiek, pluraleko beste adizkiek bezala, nor-nori-n pluralgilea daramatela barnean: da + niri → zait, baina zara + niri → zatzaizkit; dadin + niri → dakidan, baina zaitezen + niri → zakizkidan.

testu antolatzaileak

Iruzkingileak Ba, horiek horrela...
Ordenatzaileak Lehenik, lehenbizi / bigarrenik / hirugarrenik / azkenik, buruenik...; (alde) batetik / bestetik, beste aldetik, bateko / besteko...
 Zeharkariak Hau dela eta, bide batez, bidenabar, horren karietara...
Indartzaileak Benetan, berez, zinez, hain zuzen ere...
Zehatzaileak Adibidez, argibidez, esate baterako / errate baterako, esaterako / erraterako, konparaziorako, konparazio baterako, konparazione, kasu, kasurako...
Emendiozkoak Ere, eta, gainera, bestalde / bertzalde, era berean, halaber, orobat, berebat, behintzat, bederen, bederik, behinik behin, segurik...
Hautakariak Bestela / bestenaz / bertzenaz, beste gisan, edo, osterantzean, gainerakoan Aurkaritzakoak Baina, ordea, berriz, ostera, aldiz, aitzitik, bizkitartean, bitartean, bien bitartean, alta, alabaina, dena dela, dena den, guztiarekin ere, guztiaz ere, hala ere (halere), hala eta guztiz ere, haatik / hargatik, horratik / horregatik, edozein modutan, nolanahi ere, nolanahiko gisan, zernahi gisa, zernahi dela...
Ondoriozkoak Beraz, bada, hortaz, orduan, honenbestez, horrenbestez, hainbestez, halatan, hala, hola bada, hala bada
 Kausazkoak Zeren, zergatik, izan ere...
Esplikatiboak Hau da, hots, alegia...
Zuzentzaileak Hobeki esan(da), bestela esan, zehazki(ago) esan...
Laburbiltzaileak Azken batean, azken finean, laburbilduz, hitz batean...

ZAINDU MAITE DUZUN HORI

ZAINDU MAITE DUZUN HORI!

                       

Goizeder Cillero, Xochitl Karasatorre, Iker España eta Aitor Baztarrika

Euskara Euskal Herriko hizkuntza da, zeina hizkuntza isolatua den ahaidetasunik aurkitu ez zaiolako. Honek gure hizkuntzaren inguruko ideia txiki bat ematen du, baina definizio horretan aipatzen ez dena euskara Europako hizkuntza zaharrena edo zaharrenetarikoa dela aurre indoeuropearra baita. Beraz, hizkuntza honek gaur egunean duen egoera aztertzeko hoberena da iraganari begiratzea eta garapen historikoa aztertzea.

Euskararen sorrera erantzunik gabeko galdera bat da, hau da, sorrera ezezaguna dauka. Hori dela eta, euskararen sorreraren inguruko makina bat hipotesi plazaratu dira, esaterako, Tubalismoa (Teoria honen arabera, hizkuntza guztiak Babeletik datoz eta euskara jatorrizko hizkuntza litzateke). Baina hauek guztiak teoria eta asmakuntzak besterik ez dira.

Euskal testurik agertu baino lehen protoeuskara edo aitzineuskara existitzen zen, hau da, gaur egunean ezagutzen dugun euskararen aurrekaria. Ziurrenik garai horretako euskara eta gaur egungo euskara ez dute antzekotasun handirik izango, izan ere, euskarak garai hartan ez zuelako latinaren eragina jaso eta gaur egungoak, ordea, latinaren eragin handia dauka. Honen adierazle da gaur eguneko euskarazko hiztegian dauden hitzen %75-ak latinetik datozela.

Baina euskararen Historian euskararen idazkirik zaharrena da euskararen existentzia ziurtatzeko lehenengo froga eta idazki hau II.mendeko epitafio batzuk dira (Gaztelaniaren lehenengo idazkia K.O. 1000.urteean aurkitu zen). Hori bai, epitafio horiez aparte beste asko ere aurkitu dira, baina epitafioak ez ziren lehenengo aztarnak San Millango glosak dira, gaur egungo Errioxan. Euskarak bere eboluzio historiko propioa jarraitu zuen eta 1545.urtean lehenengo liburuak argitaratu ziren “Linguae Vasconum Primitiae” izenarekin. Liburu honen egilea Bernat Etxepare izan zen.

Lehenengo liburuaren argitarapenarekin batera euskararen garatzea etorri zen eta memento horretatik aurrera euskararen historian hainbat etapa bereizi ziren: XVII.mendean Axular eta Sareko eskolak etapa izan zen, XVIII.mendean Ilustrazioa eta Frantziako iraultza eta XIX.mendean euskal pizkundea. Etapa hauek euskararen goraldiak eta txakalaldiak markatu zituen.

XX.mendea, ordea, nahiko mugitua izan zen. Mendearen lehen herenean pizkundearen bigarren zatia gertatu zen garai horretan zeuden autoreek (Resurreción Maria Izkue, Inazio Elizmendi, …) izen eta kalitatezko lanak egin zituztelako. Halaber, 1918.urtean Euskaltzaindia sortu zuten. Joera nahiko onean zebilen euskara, baina gerrate zibila bukatzearekin batera Frankismoa ezarri zen eta honen ondorioz euskarak (eta beste hizkuntza gutxituek) sekulako errepresioa jasan zuten diktaduraren aldetik. Honek euskararen Historian aro beltzaren hasiera suposatu zuen. Frankismoa aurrera joan ahala, euskararen egoera okerrera egiten zuen, baina frankismoa gainbeheran hasi zenean euskarak gutxinaka-gutxinaka burua altxatuz joan zen. Honen adierazle izango liratekeen hainbat gertaera daude, adibidez, 1966.urtean “Ez dok Hamairu” taldea sortu zen, 1968.urtean Arantzazuko Batzarrean hasi zen euskara batua sortzeko prozesua edo 1972.urtea oraindik famatua den Oskorri taldearen jaiotza.

Frankoren heriotzarekin ez zen Frankismoa guztiz bukatu, baina ez zeukan lehen bezalako indarrik, beraz, Trantsizioa gertatu zen. Garai honetan euskarak ez zuen aldaketa handirik jaso baina haren bidea egiten jarraitu zuen.  Demokrazian, aldiz, euskara nolabait indarberritze txiki bat jasan zuen, baina oraindik ere Frankismoan ezarritako beldurragatik ez zuen burua altxatu.

Horrela, XXI.mendera ailegatu zen eta orain bai egoerak hobera egin zuela. Gaur egun, Euskal Herrian jende askok daki euskaraz eta hori onuragarria da, baina gaur egunean ez da dena hain polita, izan ere, nahiz eta euskal hizkuntza nahiko jendek dakien askok ez dute erabiltzen eta horrek hizkeran arazoak izan ditzagun dakar.

Aurrekoari jarraikiz, orokorrean gaur egunean euskara dakiten guztiek ikastolan edo eskolan euskaraz ikasi dutelako da, baina ikastoletan eta eskoletan, batez ere, idatzizko hizkuntza lantzen da, ahozkoa zokoratuz. Honek jendeak idazkera akademikoan eroso senti daitezen dakar eta hortik ateratzean komeriak sortzen zaizkie.

Gazteek ahozko hizkuntza ez lantzeak euskaran hainbat hutsune sortzen ditu, bereziki gaztelania eta frantsesaren eraginarengatik: Hasteko, gazteok hizkuntza murritzegia daukagula; gainera, jariotasun falta aurki daiteke gure euskaran; ergatiboaren erabilera desegokia ere badago; erdarakadak eta frantsesarekin nahastea; egitura morfosintaktiko desegokia; etab. Hau, lehen aipatu bezala, euskara ez erabiltzeagatik gertatzen da, hori bai aunitzetan gurasoek euskaraz ez dakitelako gaztelaniara ohitzen gara, baina ez da bakarrik horregatik gertatzen.

Euskara guztiz ez dominatzeak euskaraz ez hitz egitera bultzatzen gaitu. Beste modu batean esanda, euskararekin eroso sentitzen ez garelako askotan ez dugu euskara erabiltzen eta euskaraz hitz egiteko esfortzu berezia egitea suposatzen du. Ondorioz, erosotasunagatik gaztelaniara edo Frantsesera jotzen dugu.

Honetaz gain, Euskara Nafarroan normalizatzeko, lan munduan ezinbestez normalizatu egin behar da. Horretarako, langileon hizkuntza eskubide diren euskararen ezagutza, lan jarduera euskaraz burutzea eta lan harremanak euskaraz garatzea bermatuko dituen hizkuntza politika eta marko legala behar dira.

Tokiko zein Nafarroako administrazioek ziurtatu behar dute guztion hizkuntza eskubideak bermatzen direla, kalitatezko zerbitzuak eskainiz. Administrazioa aitzindaria izango bada, euskaraz ere funtzionatu beharko du hizkuntza politika eragingarria garatuz, erakundea euskalduntzeko bitartekoak jarriz, lanpostuen araberako hizkuntza gaitasuna zehaztuz...

Hori guztia gauzatu ahal izateko, ezinbestez legea aldatu behar da. Gaur egungo, Euskararen Foru Legeak,  Vascuenceren Legea bezala ezagutzen duguna,  ez du bermatzen gure hizkuntza eskubideak bermatuko direnik, ezta denok eskubide berdinak ditugunik ere.

Hau, Nafarroako parlamentuak hizkuntzaren estatusaren inguruan 1986an onartutako legea da, eremuka ofizialtasuna sailkatzen duena eta horren arabera hezkuntza arloan eta administrazioan haren presentzia edo absentzia ezartzen duena.

Lege honen arabera, Euskara koofiziala da Nafarroako eremu euskaldunean. Era berean, Nafarroako berezko hizkuntzatzat euskara nahiz gaztelania hartzen ditu 2. artikuluan. Euskararen erabilera zehazten eta mugatzen du. Helburu bezala, honakoak aitortzen ditu 1. artikuluan:

1.    Herritarrek euskara erabili eta erabiltzeko eskubidea babestu eta eraginkor bihurtzeko tresnak zehaztu.

2.    Euskararen berreskurapena eta garapena babestu, bere erabilera sustatzeko bideak ezarriz.

3.    Euskararen erabilera eta irakaskuntza bermatzea, borondatezkotasun, mailakatze eta begirune irizpideak jarraituz, betiere errealitate soziolinguistikoaren arabera.           

            Legearen I eta II tituluek egiten duten erregulazioa Nafarroako Foru Erkidegoko eremukako banaketaren araberakoa da:

            –  Eremu euskaldunean euskara hizkuntza ofiziala da, eta biztanleriaren % 59 da elebiduna.

–  Eremu mistoan euskara ez da ofiziala, baina hainbat eskubide ditu. Bertako biztanleriaren % 10 elebiduna da.

– Eta eremu ez-euskaldunean euskara ez da ofiziala eta ez du inolako eskubiderik. Biztanleriaren %2 bakarrik da elebiduna.

Ikus daitekeenez, eremuaren arabera, herritarrek eskubide ezberdinak dituzte eta, beraz,  honek izugarrizko kaltea eragiten dio euskarari, oztopoak handitzen baitira, batez ere eremu ez euskaldunetan.

Nafarroako euskalkiak babes berezia izan behar dute legearen arabera. Legeak ez ditu euskalkiak zehazten, baina ikerketa ezberdinen arabera, Nafarroan gaur egun hegoaldeko eta iparraldeko Goi-nafarrera erabiltzen dira. Honez gain Gipuzkera, Lapurtera, hegoaldeko Behe-Nafarrera eta iparraldeko Behe-Nafarrera ere erabiltzen dira eremu txikiagotan.

Beraz, lege hau euskararen erabilera suspertzeko oztopo bat da, herritar guztiok garelako hizkuntza-eskubideen jabe. Bizi zaren tokiaren arabera eskubideak aitortzea etikoki eta politikoki zitala da. Izan ere, euskara ezagutzen duen herritarrak erabiltzeko eskubidea duen bezalaxe, ezagutzen ez duenak hau ikasteko eskubidea ere badu. Eta lege honek, herritarra bizi den tokiaren arabera, horretarako debekua ezartzen du. Ondorioz, guztiz beharrezkoa da euskararen alde diharduten sektoreek politika komun eraginkor zentzudun bat bultzatzea euskara Nafarroan berreskuratu eta garatzeari begira.

Nafarroako eskoletan hizkuntza eredu ereduek ere eragina daukate:

–  A eredua: Irakaskuntza gaztelaniaz da eta euskara eta ingelesa irakasgai ditu.

–  B eredua: Zikloaren arabera, gai batzuk euskaraz ematen dira eta beste batzuk gaztelaniaz. Ingelesa irakasgai bezala ematen da.

–  D eredua: Irakaskuntza osorik euskaraz ematen da, gaztelania eta ingeleseko irakasgaiak izan ezik.

–  G eredua: Ez da euskara ematen.

Hauei gehitu behar zaie, ingelesa bultzatzeko asmoarekin, azken ikasturteetan sortu dituzten beste lau ereduak: British, TIL, TIL-A eta TIL-D. Hauetan, ereduaren arabera, ikasketen portzentaje bat ingelesez egiten da. Beraz,  euskara da hizkuntzarik kaltetuena gure hezkuntza sisteman.

 Nafarroako Unibertsitate Publikoko ikasleen kasuan, azpimarratu beharra dago unibertsitatean ez dagoela euskaraz ikasteko eskaintzarik, bi gradu baitaude euskara hutsean,  haur hezkuntzako eta lehen hezkuntzako irakasleen graduak, hain zuzen ere eta honek suposatzen duena da jende erdaldun gehiagorekin harremantzea eta beraz, giro erdaldunetan barneratzea. Hau gutxi balitz, administrazioan ez dago ia inor euskaraz dakiena, eta egunerokotasunean erabiltzen den zerbitzuan, hots, kafetegian, ez dago zerbitzari bakar bat ere ez euskalduna.

 Nafarroan bizi dugun egoera honek eragin zuzena dauka euskararen irakaskuntzan eta hedapenean.

Hala ere, pozgarria izan da aspaldiko aldarrikapen bat gauzatzea: D eredua Nafarroa osoan eskaini da, hori bai, momentuz konbentzimendu, planifikazio eta baliabide eskasekin. Euskara normalizatzeko, ikasleek euskaldun eleanitzak  izan behar dute, eta egun helburu hori betetzen duen eredu bakarra D eredua da, baina ez da bultzatzen ari behar den bezala. Aldi berean, zonalde ez-euskaldunean azken hamarkadetan D ereduaren lekuko bakarrak izan diren ikastolak momentuz ez dira jasotzen ari merezitako babes instituzionalik, eta ez dira garatzen ari. Are gehiago, itunduak diren heinean, ikastolak eta beren langileak murrizketa gehiago pairatzeko zorian daude.

Euskararen egoera oso ezberdina da aztertzen dugun eremuaren arabera, lehen azaldutako egoera, ez dauka zerikusirik EAE-n edo Euskal Herriko Iparraldean ematen den egoerarekin. Bakoitzak bere gobernu propioa duelarik oztopo zein laguntza ezberdinak aurkitzen ditu bidean eta honen arabera euskara aurrera egiteko borroka ezberdina izan behar da gauden tokiaren arabera.

Hasteko, EAE-n euskara, Nafarroan baino barneratuta dago jendartean, biztanleriaren ehuneko handiago batek badakielako euskaraz, eta ez hori bakarrik, egunerokotasunez erabiltzen duten pertsonen kopurua ere askoz handiagoa da.

Honetan gobernuak eragin handia izan du, ez dugu esan behar haien jarrera euskarari mesede izugarririk egin dionik, baina herri administrazioak, euskara  normalizatzearren hainbat plan aurrera eraman ditu.

Lehen esan bezala, gainerako eremu euskaldunetan gertatzen den modu berean, nahiz eta euskararen ezagutza igo den, honen erabilerak beherantz egin du. 65 urte baino gehiagoko elebidun pertsonen artean % 49 dira euskal elebidunak, 16-24 urte bitartean, aldiz, %19a. Esan beharra dago azken urteotan euskal hiztunen kopuruak, gutxi bada ere, gora egin duela eta hau hobekuntzaren seinale dela esan dezakegu, oraindik bide luzea dugun arren.

            Euskal Herriko iparraldearekin jarraituz, euskara bizirik dirauela esan dezakegu, azken urteotan euskaltzaleek hainbat euskarazko irrati, eskola eta erakunde sortu dituztelako. Frantziar botere politikoak, euskararen ofizialtasuna onartu eta ezagutu ezean, honi oztopo eta trabak jartzeari ekin diote eta honek euskararen hedapenaren eza suposatu du.

Euskararen erabilerak Ipar Euskal Herrian behera egin du. Eusko Jaurlaritzak egiten duen inkesta soziolinguistikoak biltzen dituen datuak aintzat hartuta ikus dezakegu nola hiztunen maila jaitsi egin den hiru euskal probintzietan (Lapurdi, Zuberoa eta Behe Nafarroa).

           

Dakigunez, legealdi baten bitartez gutxitua dagoen hizkuntza lagundu daiteke, ikasteko eskaintzak eman, haren erabilera sustatu, euskarazko administrazioak bermatu, etab. Baina Frantziar gobernua ez da inoiz horren alde egon, hizkuntza gutxitzearen aldeko jarrera izan du beti eta oztopo ugari jarri egin ditu. Euskarazko eskolak aurkitzea ez da batere erraza ez baitago euskarazko hezkuntza eskaintzarik eta beraz gurasoak erraztasunagatik frantsesezko eskoletara eramaten dituzte askotan.

Urteek aurrera egin hala euskararen aldeko mugimendu zabaleneko kide, erakunde …  gehienak, ondorio berdin batera heldu dira: Diskurtso berri baten beharra du euskarak.  Euskaldunak ez diren horiengana urrundu beharrean hurbiltzeko nahiarekin.

Denbora luzean, eta aldi berean baliotsua ere abertzaletasunaren ardatzean kokatu edo lotura zuzena ematen zitzaion. Eta egia da ildo honetatik abiatuta historian zehar hainbat izan direla euskararen alorrean eman diren aurrera pausoak.  Baina diskurtsoaren egokitasuna  gizartearen izaera eta testuinguruak ematen dizkigun baldintzei doa lotuta.

Orain arte, esan bezala, diskurtsoaren oinarrian abertzaletasuna kokatzen zen eta honakoa iristen zeneraino iristen zen, baina ez gizarteko arlo edo sentsibilitate guztietara. Gainera, diskurtso hori arerio politikoaren armatzat hartzen da.

Diskurtso berri baten funtzioa ez da orain artekoa, ordezkatzea baizik eta osatzea.

Historian zehar diskurtso eta aldarrikapenen eraketetarako prozedura ezberdinak eman dira, kasu honetan berdina da, eta hainbat dira diskurtsoaren berriketan eragin  eta zein parametrotan aritu erabaki  dezaketen aktoreak, besteak beste, euskalgintzak.

Esaterako, nazioarteak izateak  balio erantzia ematen dio planteamenduari: hizkuntza ekologia, hizkuntza guztiak garrantzitsuak direla, …

Egia da kasu askotan  erakartzeko baino neutralizatzeko dela euskararen aldeko diskurtsoa. Izan ere, nola da posible kanpo aberastasunak onartzea barrukoei uko egiten zaien bitartean? Hizkuntza guztiak dira zilegi, baina aldi berean guztien behar dute dagokien aitortza.          

Arestian esan bezala, hizkuntzaren aldeko diskurtsoak abertzaletasuna izan du oinarri, horrek gizartearen sektore bat erakartzen  zuen bitartean beste bat aldendu egiten zuen.        

Hortaz,  Nazio-estatu baten izenean joanez gero trabak topa ditzakegu, parametro politikoetara eramanez, komunitate etnokultural bezala planteatu ordez.

“ Estatutu bat, nazio bat, hizkuntza bat defendatzen bada ezetz esaten dizute.”

Hala ere, planteamendu horrekin identifikatua sentitzen dena ez ditu zertan baztertu. Azken finean bat edo beste, euskara gizartearen osagai bat  bihurtu behar da, etorkizun hurbilean estu ibili ez dadin.   

Euskara despolitizatu ala ez, eztabaida honen erdian argi dagoena maila politikoan lortu beharreko aldekotasun zabalaren beharra da. Alderdi gehienek adostu dezaten euskararen alde egin behar dela, euskara sustatu edo zabaldu nahi bada bederen.

Honetarako, klabe politikoez gain lehenago aipatutako diskurtsoa zabalagoaren ideiarekin uztartu behar da.

Euskarak Instituzioen babesa izateak  garrantzia badu ere, euskalgintzak bestelako aktoreen moduan, badu berezko zeregina. Honen dinamika, pisu, ahalegin eta ekarpena. Euskalgintzak parametro zabalagoak baititu: euskararen defentsa.

Diskurtso berritzailearen ideiarekin batera, alor ezberdinak ukitzea du helburu, hala nola, etorkinei dagokienez, gizartean integratzea eta leku duina topatzea hizkuntza batek ematen baldin badie  hizkuntza horren alde egingo dute. Euskaldunok sentiberak gara, kanpoko pertsona batek euskararen alde ahaleginak egiten ikustean ateak eta bihotza zabaltzen dizkiogu.

Zapalkuntzak zapalkuntza, oztopoak oztopo, 80.hamarkadatik aurrerapauso ugari eman dira Frankismoa erori ondoren erakunde zein elkarte ugari sortu baitziren euskararen alde egin dutenak.

Lau erakunde nagusi bereizten dira euskararen alde egiten dituztenak, bakoitza bere esparruan lan egiten duena:

·         Euskaltzaindia, arauak egitea eta zuzentzearen ardura hartzen duen hizkuntza akademia ofiziala da. 1918.urtean sortua.

·         Eusko Ikaskuntza, erakunde zientifiko-kulturala da 1918 sortua ere.

·         Euskararen etxea, hainbat euskara elkarteen egoitza da Bilbon kokatuta. 2004an sortuta.

·         HABE, helduek euskara ikas ditzaten sorturiko instituzioa da, euskaltegien sare baten bitartez lan egiten duena. 1983. Urtean sortuta.

Gainera, elkarte asko ere sortu ziren, bakoitzak bere esparruan euskararen alde lan egiten dutenak. Batzuk Euskal Herri osoan egiten dute lan, beste batzuk aldiz hedadura gutxiago hartuz eremu txikiagoetan zentratzen dira haien lana aurrera eramateko orduan.

Elkarte batzuk arazo espezifikoetan zentratzen diren horri bere denbora guztia eskainiz, beste batzuk aldiz globalizatuago egonik euskararen arazoak bere osotasunean aztertu eta konpontzen saiatzen da. Hauetatik ezagunenak EHE, AEK, Kontseilua …  Iruñean modu zentralizatuago batez lan egiten dutenak aipatzear Karrikiri, Zaldiko Maldiko kultur elkartea, … Elkarte hauek Topagunean biltzen dira, euskarazko elkarteen federazioa dena.

Elkarte zein erakunde hauek hainbat ekintza aurrera eramaten dituzte euskararen erabilera bultzatzearren, honen eredu dira adibidez Nafarroa oinez (Nafarroako euskal ikastolen aldeko mugimendua) Sortzen Ikasbatuaz (Iruñeko eskolaren aldeko mugimendua) Korrika (Nazio mailan egiten den euskararen aldeko mobilizazioa), …

Aurreko guztia laburbilduz, euskararen Historia luzea kontua hartuz ezin da euskararen existentzia ukatu , izan ere, euskara milaka urteetan zehar Iberiar penintsulako zatitxo honetan ibili da beste hizkuntzekin elkarbizitzen. Euskara herri baten hizkuntza da eta euskararik gabe herri honen arima galduko litzateke. Beraz,  gure esku dago euskararen biziraupena, horregatik ZAINDU MAITE DUZUN HORI.

Iker España, Xochitl Karasatorre, Goizeder Cillero eta Aitor Baztarrika

BIBLIOGRAFIA

http://www.lexnavarra.navarra.es/detalle.asp?r=1822#Ar.66

http://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/detalle/2984216/ley-vascuence-navarra--el-parlamento-aprueba-reforma/

http://www.berria.eus/albisteak/94373/diskurtso_berria_behar_du_euskarak.htm

SISTEMA POLITIKOAREN KRISIA

SISTEMA POLITIKOAREN KRISIA

                Azken aldian pil-pilean dagoen gaietako bat sistema politikoaren krisia da eta honen isla nagusiak bi izan dira. Batetik, Espainiar estatuan egon diren ustelkeria politikoaren epaiketak eta bestetik, Espainiar estatuan egon den blokeo instituzionala, hau da, estatuan gobernu falta egotea.

                Hasteko, krisi honen adierazgarri naguienetako bat, lehen aipatu bezala, Espainiar estatuak jasan duen ustelkeria politiko larria da, zeina PP-ren eskutik  gauzatu den. Hain da larria arazo hau ,zein auzitegi berezi batean sartu behar izan dituzten lapur guzti horiek. Argi dago Alderdi Popularrak ustelkeria politikoaz baliatu dela beraien finatziazioa gauzatzeko eta hau egia dela ikusteko, bakarrik kasu hauetan inputatuak dadenen defatsak entzun behar dira. Adibidez, hainbatek beraien memoria txarrari botatze diote errua, beste batzuek “demencia senil” jasaten dutela erran dute aitzaikiatzat (hau egia bada ez adkit zer egiten duten hauek kargu politiko batean), eta veste askori hitz egitea era ahantzi zaie.

                Baina, guztiek ez dute aitzakiarik jarri eta era vetean edo bestean eta beraieninteresak defendatzearren, txikatoarena egin duteeta beraiei komeni zitzaiena kontatu dute beraien ipurdia salbatzeko asmoz. Azken finean, inplikatu guztiek denok dakikigun zerbait tapatzen saiatzen dira, hots, alderdi politiko horretako dirua Olentzerok ekartzen duen ikatza baino beltzagoa dela.

                Bigarrenik, urte bateko blokeoa da krisi politikoaren veste eragile garrantzitsu bat. Hau dela eta, lortu den bakarra gobernuan Mariano Rajoy beste urte batez egotea da, azkenean, berriro ere alderdi politiko berdinak boterean jarraitzeko.

                Gobernuaren desblokeoa gauzatu duen alderdi politikoa, egunkari askoren esanetan, PSOE izan da bere sigletako printzipioei bizkarra eman dionak ez sozialista eta ez langilegoarena delako. Hauek erabaki hau hartu baino lehen, barneko zatiketak izan dituzte benetan ezkertiarrak diren soziaisten artean eta PP-ren infliltratuen artean

                PSOE, ordea, ez da gobernua Aurrera eraman duen alderdi bakarra. Ciudadanos alderdi politikoak edo beste modu batera esanda, PP alderdi politikoaren filialak (Osasuna Promesas bailitzan) gobernua Rajoyri eman dio. Alderdi berri honek burtsan dauka bere sorrera, burtsak eman baitio alderdi honi garrantzia izateko aukera. Eta soilik eginkizun batekin jaio zen gobernuan dauden alderdiak bankuek kontrolatzea, alegia.

                Aurrekoari jarraiki, Podemos dugu, bere baitan “Izquierda Undida” daukana eta nire ustez parlamentuko alderdi politiko nagusien artean ezkertiarra den bakarra da. Hauen buruzagia Pablo Iglesias da eta lorpen garrantzitsu bat lortzear dago “Partido Traidor de España”-k (PSOE) lurra ukitzea, zehatz mehatz. PSOE-k Francoren heriotzaz geroztik baitago gezurretan.

                Azkenik, krisia eragin duen azken faktorea Katalunia da. Katalunia, gaur egun kataluniar eskuindarrek maneiatzen dute, baina estatuarekin inkonpatobleak direla diote eta horregatik independentzia aldarrikatzeko urratsa ematen ari dira. Nire ustez, kataluniako CIU alderdikoek ez dute independentzia eskuratu nahi, gutxienez orain,  eta EAJ-ren gertuko helburu berdina dute, hau da, autogobernu gehiago.

                                 

PERPAUSAK

PERPAUSAK

1.-(Perpausa nagusia (Guk aldaketa gauza dadin Menpeko perpausa helburuzkoa) (justizia trantsizionala landu nahi dugu )),(Perpausa nagusia baina ez dute onartzen) Perpaus elkartua, aurkaritzakoa

2.- (Perpaus nagusiaEstrasburgoko auzitegitik horri buruzko ebazpen asko etorri dira),( (auziak ez direla behar bezala tratatu Menpeko perpausa kausazkoa)Perpaus nagusia esaten dute) Perpaus elkartua

3.- (Guraso erdaldunez osatutako taldeetan Menpeko perpausa erlatibizkoa) ,( euskararekiko jarrera positiboa dute denek)

4.-( (Euskaraz ikasteko Menpeko perpausa helburuzkoa) klaseetara joaten dira) eta( (dakiten apurra )(erabiltzen dute menpeko perpausa moduzkoa), (nahiz eta ez den erraza Menpeko perpaus osagarria)) Perpaus elkartua emendiozkoa

5.- ((Guraso etorkinekin izandako elkarrizketetan Menpeko perpaus kontzetsiboa)( ageri da)) (Menpeko perpaus erlatibizkoa (euskararekin ez dutela izan harremanik)

6.-((Perpaus nagusia(Euskaraz jakitea Menpeko perpaus helburuzkoa) (ezinbestekoa iruditzen zaie)) (seme-alabei lagundu ahal izatekoMenpeko perpausa kausazkoa)), (baina gero ez dira gai.) Perpaus juntatua aurkaritzakoa

Galdegaia eta mintzagaia

Ariketa – Mintzagaia eta galdegaia

Perpaus hauetan, erran: 1) zein den galdegaia; 2) zein den mintzagaia; 3) mintzagaia hanpatua den ala ez.

Horiek zehaztu baino lehen, pentsatu perpausaren hitz-ordena markatua den.

1.- Mikelek atzo esnea edan zuen.  Galdegaia “esne”

2.- Mutiko hark euskaraz ongi zekien. Galdegaia “euskaraz”

3.- Mutiko hark ongi euskaraz zekien. Galdegaia “ongi”

4.- Nik hura banekien. Galdegaia “banekien”

5.- Aitatxi erori egin da. Galdegaia “aitaxi”

6.- Madrilgoek Haritz pozik ikasketaburu izendatu dute. Galdegaia “ikasketaburu”

7.- Gerrillarien burua Ruandako armadak harrapatu du. Galdegaia”armadak”

8.- Anek oinetako berriak ahizparendako erosi ditu. Galdegaia “ahizparendako”

9.- Liburuaz gustura mintzatu ginen atzo hitzaldian. Galdegaia “Gustura”

10.- Gu, atzo, hitzaldian, gustura liburuaz mintzatu ginen. Galdegaia “liburuaz”

11.- Ainarak goxokiak bere lagunarendako erosi ditu. Galdegaia “lagunarendako”

12.- Gure aita zenak ahal zuen guztietan antxumekia jaten zuen. Galdegaia “antxumekia”

13.- Zinegotzi Mikelen adiskidea egon zen Aritzun. Galdegaia “adiskidea”

14.- Horrek euskara ederki daki. Galdegaia “ ederki”

15.- Haiek euskara bazekiten, jakin. Galdegaia “ bazekiten”

16.- Nerea gelditu da etxean. Galdegaia “Nerea”

17.- Erositako liburuak, Pellok Mireni utzi zikion atzo. Galdegaia “Mireni”

18.- Zuek ongi lehengo urteko lana egin zenuten. Galdegaia “lana”

19.- Maindirea garbigailuan urratu zitzaion amari. Galdegaia “garbigailuan”

20.- Ikasleek errektoreordeari irakasle haren jokaera okerra azaldu zioten. Galdegaia “Okerra”

21.- Jon kalean erori egin da. Galdegaia “kalean”

22.- Haiek dirua, ekarri, bazekarten.  Galdegaia”Bazekarten”

23.- Gu mintzatzen gara euskaraz holako lekuetan. Galdegaia “gu”

24.- Dirua galdu zuen Mikelek atzo. Galdegaia “dirua”

25.- Osasunak aise partidak galtzen ditu. Galdegaia “aise”

26.- Xalak Titini Donostiako Galarragan irabazi zion partida igandean. Galdegaia “Galarragan”

27.- Usakumea, ongi, Armairuko Mendialdea jatetxean egiten dute. Galdegaia “jatetxean”

28.- Hizkuntza zaila alemana iruditzen zitzaion mutil hari. Galdegaia”alemana”

29.- Mutikoek lanak irakasleari aurkeztu dizkiote arestian. Galdegaia “irakasleari”

30.- Lehengo eguneko hitzaldian nahasi egin nintzen ni. Galdegaia “hitzaldian”

"KI"

2.- Bizikleta behar ez zen bidetik ibilki eta autoak harrapatu! Ongi dago

19.- Bista ona edukiki, baina ezin elkar ikusi! Gaizki, ez da puntukaria (egunero)

35.- Gaur ez dut batere asmatzen, ez dago gauzak zuzen egiteko modurik! Astelehena

izaki! Ongi

41.- Ez erosteko esan nien, garestiegia zela, baina eroski zozo haiek! Ongi

44.- Hemendik ederki ikusiki Mikelen etxea! Han da, gain hartan.

54.- Hala, pixka bat egon nintzen haien bertsoak aditzen, eta ni ere lotsagabea izaki, eta

gogoan daukat nola bota nuen aurreneko bertsoa, eta handik aurrera sekulako saioa egin

genuen. Gaizki, ez da puntukaria

55.- Ez erosteko esan nien, garestiegia zela, baina eroski zozo haiek! Ongi

57.- Ez nuen uste, baina ageriki gure herria hemendik! Gaizki, ez da puntukaria

KASARESEN TESTUA ZUZ.

               Herri euskaldunak eta eskola txikiak

                                              Paula Kasares (NUP)

Euskararen berreskuratze zozialaren sozialaren prozesua hizkuntzaren hiritartzea ekarri du. Azken mendean euskera hiritik baztertuta egon da eta bereziki landa eremuetako mintzaira izatetik, nekazalgo eta arrantzuaren bizimolde tradizionalei lotuta egotetik, modernitateari eta hirietako bizimoduari egokitu zaie gutxi-asko. Egun, euskaldun gehienak hirietan bizi dira eta oso ehuneko apala, baino ez, aldiz, herri txikitan.

Bestalde, jakina dago herririk euskaldunenak, IV. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera, euskaldunak biztanleen % 80tik gora dituztenak, txikiak izaten direla. Hala bada, ikuspegi kuantitatibo batetik euskararen egoerarako herri txiki euskaldunak ezer gutxi badira ere, kualitatiboki, hizkuntzaren bizitasunarako berebiziko garrantzia dute. Herri euskaldun horietako eskolei erreparatu nahi diet, herri txikietan eta auzoetan egoten diren landa eremuetako eskola txikiei. Zergatik merezi dute arreta hezkuntza errealitate ñimiño horiek?

Hizkuntzaren ikuspegitik, hiztun kopuru urria izanagatik, herri euskaldunetan euskara bizi-bizirik dago, belaunaldi guztietako herritarren mintzaira izaten da eta ohiko harremanetan erabiltzen da. Herri txiki horiek hizkuntzaren bizitasunerako beharrezkoak dira, Joshua A. Fishmanen hitzetan «demographically concentrated and intergenerationally continuous» («demografikoki kontzentratuak eta belaunaldien artean jarraiak»)baitira. Horregatik, «heartlands of minority languages» deitu izan zaie, hots, hizkuntza gutxituen oinarriak. Gurean, Mikel Zalbide euskaltzainak "arnasguneak" erabiltzen ditu euskara gizarte harremanetan ohizkoa duten herri-eskualdeei esateko. Herri euskaldun horietan euskarak bertako mintza molde eta erregistro jatorrak (hitanoa, soziolektoak...) garbienak eta bizienak atsikitu ditu.

Herri txikien ikuspegitik, eskolak bizia ematen dio herriari, eta haien bihotza bizipoza dira. Haurrak herrian dabiltz egun osoan eta eskolak bertako kulturari eta ohiturei eusten die, haurrak bertako kultura ohituretan sozializatuz: inauteriak direla, Olentzero, Orakunde (Ostegun Santuko haurren eguna), Santa Agueda, festak... Eskola txikiak beste eskola eredu bat nahi izan dute. Bestalde, eskolak, zerbitzu gisa, herrixkan biztanleak geratzen laguntzen dio.

Familien eta haurren ikuspegitik, ikasleak herriari estuki lotutako eskola batean hazten dira, herriaren bizitzan errotutak. Adin desberdineko haurrak biltzen dira ikastalde berean eta horrek elkar eragina eta kooperazioa era naturalean sustatzen ditu. Gainera, eskola txikietan gurasoen inplikazioa handiagoa izaten da.

Beraz, herri txikietan eskolak hizkuntzari ez ezik herriko bizimodu, ohitura eta kultura eusteari ere eragiten dio. Jacqueline L. Urla antropologoak eta Jakoba Errekondo nekazaritza-ingeniariak honela idatzi dute Zerain herriez eta hango eskolez: «One of the first steps locals took to preserve their community was to create a school in town for their younger children. Keeping children close to their families and neighbours during their early socialization was regarded by residents to be essential for the transmission of local culture, language, and customs as well as the formation of closer life long bonds with their peers». Hau da, Zerainen tokiko garapen iraunkorrerako lehen hurratsetako bat herriko haur txikientzako eskola sortzea izan zen. Izan ere, zerainekoak haurrak herrian, haien familia eta auzokidekin atxikitzea funtsezkotzat jo dute herriaren kulturaren, hizkuntzaren eta ohituren transmisiorako, eta baita tokian errotutako bizimodua bermatzeko ere.

Herri txikietako edo auzoetako eskola gure hezkuntza sistemako errealitatea kuantitatiboki txikia baina kualitatiboki garrantzitsua dira. Azken hamarkadetan teknologia berriek eskola txikien arteko elkarlana eta koordinazioa erraztu dute. Adibidez, Gipuzkoako eskola txikien sarea 1987. urtean abiatu zen. Irakasle talde bat, eskola txikien balioari jabeturik, elkartzen hasi zen. Egun, Gipuzkoako eskola txikiak 26 dira eta mila ikasle inguru biltzen dira bertan. Bizkaian 24 eskola txiki daude. Araban herrietako eskolen arazoei aurre egiteko Landa Eskolen Foroa sortu berri dute. Nafarroan landa eremuko eskolak 79 dira ,bainan hemendik aurrera bat gutxiago, duela aste batzuk amaitu baitzen ikasturtea Nafarroako Mendialdeko Erasungo herriko eskolarentzat. Heldu den ikasturtean neska mutiko erasundarrek Doneztebeko ikastetxe publikoan bildu beharko dira. Herriak eskolari eusteko aleginak eginagatik ere, Nafarroko Gobernuko Hezkuntza Departamentuak eskola ixteko erabakia aurrera eraman du gutxienez 5 ikasle behar baitira eskola zabalik izateko. Eskolen itxiera behin-betiko izaten da. Hau da, behin itxiz gero eskolak ez dira berriz zabalduko, nahiz eta haur zenbakia hazi. Hala gertatu da Erasundik hurbil dauden Zubieta eta Elgorriaga herrietan (Malerrekan) eta Anizen (Baztanen), baita Arabako Bernedo herrian ere. Herriak haren eskola galtzen duenean, nolabait bizia ere galtzen duela diote.

ERRAINURAK

EGOERA	ERRANAIRUA
Presidentea mutur aurrean jarri zaio eta aurpegira begiratuz, berari buruzko iritzi txarra agertu dio batere arazorik Gabe	Mingainean herdoilik ez izan
Urte osoan ibili da Mikel lanean maila igotzeko prestatzen; ikastaroak egin, txostenak aurkeztu, ordu gehigarriak bete… azken unean, halere, nagusiaren ilobari eman diote igoera, batere merezi gabe.	Jokalaririk hoberena pilotarik ez
Teilatuan teila bat hautsi da eta ura sartzen da. Mikel teilatura igo da hura konpontzeko asmoz, baina teilatua zanpatzean beste hamaika teila hautsi ditu	Sasitik aterata lahar artean sartu
Mikelek lagunari esan dio sobera mintzatzen dela. Hala ere, Mikel zinez kalakariagoa da eta gainera oihuka jardutea maite du.
Mikel jo eta su ibili da neska baten gibeletik, hura erakarri asmoz, baina alferrik izan da eta orain arras goibel dago.	Norbait begiz jo
Mikelek irakasleari atzo medikuarenean izan zela azaldu dio eta horregatik ez zela eskolara joan. Irakaslea aitarekin mintzatu da eta egia ez zela ikusita, bertan zigortu du.	Gezurrak adarrak laburrak ditu
Mikelek bere burua zuzendari izendatu du. Kideak ez daude sobera ados, baina Mikelek horren berri galdetu dienean inork ez du hitzik esan.	Entzun eta isil, baiezko biribil
Mikel beti oso mutiko zintzoa izan da, baina azpijokoetan beste inor baino trebeagoa eta mingarriagoa dela jakin duzu	Adiskidetako hobea da etsaietako baino
Mikelek uko egin dio zuen lanpostuari, lagun batek laster hobea eskainiko diola agindu baitio. Krisia dela-eta eskaintza bertan behera geratu da eta Mikel langabezian da orain.	Hobe da txori bat eskuan, ehun hegan  egiten baino
Mikelek etxea eta lana kendu dizkit, baina hori ez da horrela geratuko	Putza izan eta puzkerra nahi
Mikel, liburua argitaratu diotenetik Shakespeare bailitzan ibiltzen da karrikan barna	Putza izan eta puzkerra nahi
Autoa bost lagunen artean erosi dute Mikelek eta bestek. Handik bi hilabetetara zeharo hondatua et zahartua dago.
Mikel oso ikasle txarra izan da beti, baina, kostata bada ere, ikasketak amaitu eta orain irakasle dabil.	Otsoa artzaia izatea